واکاوی اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی و نحوه نگرش وی به عرصه قدرت واجد اهمیت ‏شایانی است که می تواند با ارائه تصویری درست از این نگرش ، رفتارها و کنشهای سیاسی وی را بهتر درک ‏نمود. حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در گفتگو با صادق زیباکلام که در کتاب هاشمی بدون روتوش ‏منتشر شده است ، ساختار سیاسی مورد نظر و مطلوب خود را ساختار توسعه گرای دمکراتیک امریکا که ‏متشکل از دو حزب سیاسی فراگیر و با مشارکت سیاسی محدود شکل گرفته است ، معرفی می کند.حجت ‏الاسلام هاشمی رفسنجانی در این گفتگو خطاب به صادق زیباکلام می گوید:شما ببینید جامعه امریکا ‏بالاخره یک جامعه جاافتاده دمکراتیک است.آنها خیلی آزاد بودند و آزاد هم هستند.مردم امریکا 50 درصد در ‏انتخابات شرکت می کنند.نمی توانیم بگوییم بقیه که شرکت نمی کنند به امریکا علاقه مند نیستند یا به ‏کارهای کشورشان علاقمند نیستند.آنها کار خودشان را می کنند و فکر می کنند اگر بیایند یا نیایند یکی از ‏دو حزب می برد.در ایران هم ممکن است کم کم به همین جا برسیم که مردم بگویند بالاخره یا جناح چپ ‏یا جناح راست می برد و از میان این دو هم هیچ وقت بیرون نرفته است همین جور هم دارد می شود.ممکن ‏است عده ای به این ادله شرکت نکنند یعنی فکر کنند که نتیجه انتخابات چیزی را عوض نمی کند لذا عدم ‏شرکت آنان را نمی توان لزوما به معنای مخالفت آنان یا پشت کردنشان به نظام گرفت. (‏‎1‎‏)‏
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در ادامه این گفتگو نکته اصلی مدنظر خود را در نفی ضرورت حضور همه ‏جانبه و گسترده مردم و کفایت اتکای نظام به یک اقلیت 20 درصدی از جامعه بیان داشته و خطاب به ‏صادق زیباکلام می گوید:قبلا هم با شما این بحث را پیرامون آینده نظام داشته ام که نظام می تواند 20 ‏درصد مردم را به طور فعال به نفع خودش در صحنه نگه دارد و ابزار قانونی هم در دستش است و گلوگاهها را ‏دارد بنابراین می تواند نظام مستقری باشد حالا 30 -40 درصد از مردم هم بی تفاوت هستند و برای آنها ‏چپ و راست فرقی ندارد می ماند آنها که مخالف هستند که به هرحال هر نظامی یک مقدار مخالف دارد ‏بنابراین از نظر من نظام مستقر است.(‏‎(2‎
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در بخشهایی دیگر از گفتگوی خود به موضوعات مرتبط با رهبری نظام ‏اسلامی و ولایت فقیه اشاره می کند و در این مسیر تلویحا واتیکانیزه شدن اصل ولایت فقیه و عدم دخالت ‏ولی فقیه در امور اجرایی را طلب می نماید. در واقع در اینجا اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی ‏رفسنجانی کاملا با اندیشه سیاسی علی مطهری انطباق می یابد. علی مطهری، اسفند 1388 در گفت‌وگو با ‏یکی از خبرگزاری‌ها و با بیان این‌که ولایت فقیه را ولایت فکری و ایدئولوژیک می‌دانیم، گفته بود: ولایت ‏فقیه، ولایت فقه است و نه ولایت یک شخص، از این رو ولی فقیه کسی است که در رأس حکومت و ‏نظام اسلامی به عنوان یک مکتب‌شناس‌ و اسلام‌شناس برای مراقبت از مسیر حکومت قرار دارد. علی مطهری ‏در همین گفتگو حاکم را دولت و رئیس‌جمهور در نظام اسلامی دانسته و گفته بود: ولی فقیه را ما ناظر ‏می‌دانیم و اگر در جاهایی هم مثلاً حق انتصاب برای او قانون قائل شده است به دلیل مکتب‌شناسی ولی فقیه ‏است، از این رو اگر ولی فقیه مثلاً رئیس‌ صدا و سیما و یا ارتش را منصوب کرد، به آن دلیل است که وی باید ‏از نظر ایمانی و تقوا مورد تأیید باشد که این کار ولی فقیه به معنای حاکم بودن آن نیست.(‏‎3‎‏)‏
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی نیز در گفتگوی خود با صادق زیباکلام ابتدا به نگاه غالب در دولت موقت که ‏اعتقاد داشتند امام خمینی (ره) در قم مستقر شده و صرفا به امور مذهبی و معنوی اشتغال یابند و حکومت ‏را به حاکمان در تهران بسپارند اشاره کرده و در همین موضوع اعلام میدارد که با نظر دولت موقت برای ‏اقامت امام خمینی در قم موافق بوده است . حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در همین ارتباط می ‏گوید:ابتدا اعضای دولت موقت خیلی خوششان نمی آمد که ایشان(امام خمینی) در تهران باشند و از تصمیم ‏ایشان (برای اقامت درقم) خوشحال شدند.ما هم قبول داشتیم که ایشان به قم بروند. (‏‎4‎‏)‏
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی سپس در ادامه این گفتگو به مخالفت خود در خصوص گنجانده شدن اصل ‏ولایت فقیه در قانون اساسی اشاره کرده و با ذکر این نکته که در زمان تنفس جلسه خبرگان خطاب به مرحوم ‏آذری قمی گفته بود که این اصل ولایت فقیه نمی شود ، بلکه ناصرالدین شاه می شود(!) ، خطاب به صادق ‏زیباکلام می گوید:شاید خیلی ها ندانند که وقتی در مجلس خبرگان به بحث ولایت فقیه که توسط عده ای ‏مطرح شد رسیدیم من مخالفت کردم.آقای آذری قمی در جلسه ای تعبیری را از من نقل کرد که آقای ‏هاشمی در زمان تنفس یکی از جلسات مجلس خبرگان گفته است این که شما می گویید ولی فقیه نمی ‏شود، ناصرالدین شاه می شود. در بحثها اینگونه بودم. (‏‎5‎‏)‏
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در ادامه گفتگوی خود با صادق زیباکلام به وضوح از اندیشه سیاسی خود و ‏جایگاه ولی فقیه در این اندیشه رونمایی می کند. در همین رابطه ابتدا صادق زیباکلام تحلیلی را ارائه می ‏دهد و طی آن می گوید:من خیلی جدی فکر میکنم که اگر میان رهبری نظام و روسای سه قوه فاصله زیاد ‏باشد ، این حالت نه به نفع خیر و صلاح نظام است نه به نفع رهبری...اگر رییس مجلس بشود مقلد ‏رهبر،رییس جمهور هم بشود مقلد رهبر،رییس قوه قضائیه هم بشود مقلد رهبر، در چنین وضعیتی بالطبع ‏وقتی رییس مجلس پیش رهبری می رود خبردار می ایستد تا ببیند رهبری چه اراده می کنند تا مجلس ‏اجرا کند....در مورد مجلس هفتم که این جوری شده.قوه قضائیه هم منتخب رهبری است....با این حساب بعد ‏از خدا چشم امیدمان به رییس جمهور است اگر رییس جمهور از میان افرادی انتخاب شود که فعلا نامشان ‏مطرح است آن وقت این مساله فاصله که عرض کردم تکمیل می شود و بیشترین ضرر این وضعیت در بلند ‏مدت متوجه خود رهبری می شود.(‏‎6‎‏)‏
حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی در پاسخ به این تحلیل صادق زیبا کلام ، ضمن تائید اظهارات وی ، می ‏گوید:بر سر این موضوع با شما اختلافی ندارم...من هم مثل شما فکر می کنم که اگر بعضی افراد بیایند ‏سطح مملکت پایین می آید و رییس جمهور فرمانبر (رهبری) می شود.من هم این را قبول ندارم (که رییس ‏جمهور فرمانبر رهبری باشد). باید رییس جمهور متشخصی در کشور باشد که با اراده خودش کار کند. (‏‎7‎‏)‏
به واقع حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی به صراحت از عدم همراهی 80 درصدی مردم ، خطری را متوجه ‏نظام نمیداند(حذف امت) و در عین حال ولی فقیه را نیز حاکم نمیداند(نفی امام) که در جمع بندی می توان ‏اظهار داشت که در الگوی توسعه گرایانه دمکراتیک دوحزبی با مشارکت محدود ، که مدل مطلوب سیاسی ‏حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی است، جایی برای ساختار امت و امامت وجود ندارد‎.‎
در جمع بندی این یادداشت در خصوص اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی می توان نکات زیر ‏را احصاء نمود‎:‎
الف: مدل مطلوب ساختار سیاسی از منظر حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی ، الگوی رقابت دوحزبی با ‏مشارکت محدود سیاسی است‎.‎
ب: در اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی هر نظام سیاسی می تواند با همراهی 20 درصد از ‏شهروندانش ، بقاء خود را تضمین نموده و مستقر باقی بماند‎.‎
ج:در اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی ، ولی فقیه یک ناظر مکتبی و ایدئولوژیک است و در ‏نظام سیاسی مطلوب وی ، رییس جمهور حاکم است و نه ولی فقیه‎.‎
د: در اندیشه سیاسی حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی رییس جمهور نباید فرمانبر رهبری باشد‎.‎
‎________________________________________‎
‏*عبدالرضا داوری عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی


‎(1) ‎هاشمی بدون روتوش، گفتگوهای صادق زیبا کلام با هاشمی رفسنجانی،انتشارات روزنه،چاپ چهارم ‏‏1390 ،صفحه 225‏‎ ‎
‎(2) ‎همان-صفحه 226‏
‏(‏‎3‎‏)‏‎ http://www.inn.ir/newsdetail.aspx?id=37579‎
‎(4) ‎هاشمی بدون روتوش، گفتگوهای صادق زیبا کلام با هاشمی رفسنجانی،انتشارات روزنه،چاپ چهارم ‏‏1390 ،صفحه 73‏
‎(5)‎همان صفحه 157‏
‎(6) ‎همان صفحه 252‏
‎(7) ‎همان صفحه 259‏