به گزارش «رهوا»، حجت الاسلام «جواد محرابی »؛ یکی از راه­های انتقال و گسترش مسایل دینی، تبلیغ و استفاده از مبلغان دینی می‌باشد. این مسأله از سوی گروه‌های مذهبی و ادیان مختلف به شکل‌ها و شیوه‌های خاص خود مورد استفاده قرار می‌گیرد. تأثیرات روش‌های‌ تبلیغی در ادیان مختلف را می‌توان با جذب پیروان و علاقه‌مندان به آن دین سنجید. چنان‌چه شیوه‌ای نتواند به این مهم دست یابد در حقیقت کارآمدی لازم را دارا نبوده و یا آن که درون آن مشکلات و به طبع، ضعف‌هایی نهفته که مانع موفقیتش شده است.

در کشور ما برای تبلیغ دین مبین اسلام از روش‌ها و شیوه‌های متفاوتی استفاده می‌شود. یکی از این شیوه‌‌های مورد استفاده که در حقیقت شیوه‌ی سنتی آن است، ارایه‌ی وعظ و سخنرانی بر سر منبرها می‌باشد. این شیوه ‌که از پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و ائمه‌ی بزرگوار(علیهم‌السلام) به ما رسیده، از اهمیت خاصی برخوردار است.

آسیب‌شناسی تبلیغ دینی باید مورد توجه کارشناسان مذهبی و دینی قرار گیرد تا این شیوه‌ی تبلیغی همواره به عنوان شیوه‌ی اثر بخش و انسان‌ساز مورد توجه مسلمین باقی بماند. در این راستا با حجت الاسلام «محرابی»، رییس مؤسسه‌ی «ادیان و فرق» قم، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که مشروح آن در ادامه تقدیم می‌گردد:

به نظر شما شیوه‌ی سنتی، چهره به چهره یا منبر چرا امروزه نمی‌تواند به اهداف خود یعنی جذب بیش‌تر افراد و اقشار جامعه دست پیدا کند؟

در ابتدا باید به نکته‌ای اشاره کنم که علی‌رغم تمامی شعارها و تبلیغات امروزی، منبر هنوز نقش اصلی را دارد و هیچ چیز هم نتوانسته جایگزین آن شود؛ اگر چه مردم به خاطر مشغله‌های فراوان به دنبال رسانه‌های دیگر رفته‌اند و یا جمعیت‌ها و شیوه‌های دیگری در حال جایگزینی آن هستند ولی خود منبر و تبلیغ چهره به چهره هنوز حرف اصلی را می‌زند و مبلغین کشور از همین ابزار استفاده می‌کنند ولی مشکلاتی در شیوه‌ی تبلیغ وجود دارد که بر روی جذب مخاطب اثر منفی و معکوسی می‌گذارد.

چه مشکلاتی به شیوه‌ی تبلیغ سنتی وارد است؟

این دسته از مشکلات را می‌توان در دو دسته‌ی کلی قرار داد:

1- دلایل و مشکلات درونی؛                    

2ـ دلایل و مشکلات بیرونی.

دلایل و مشکلات درونی که به درون جامعه‌ی مبلغین و تبلیغ باز می‌گردد، عبارت‌انداز:

الف) از لحاظ کمی: یعنی تعداد مبلغین نسبت به تعداد مردم و بخش‌هایی که نیاز به تبلیغ دارند بسیار کم است. به طور مثال حدود 150 هزار روحانی در کشور وجود دارد که نسبت به جمعیت 70 میلیونی بسیار ناچیز می‌باشد.

ب) نامناسب بودن پراکندگی مبلغین: مبلغین و روحانیون در شهرهای مذهبی هم‌چون قم و مشهد متمرکز شده‌اند.

پ) نبود مبلغ در بسیاری از مناطق: در بسیاری از مناطق مبلغ وجود ندارد که در این حالت ضعف از منبر نیست بلکه انجام نشدن تبلیغ چهره به چهره خود نوعی ضعف به شمار می‌آید.

ت) حضور مبلغین غیر متخصص؛

ث) نا آشنایی مبلغان با ابزار‌ها و شیوه‌ی‌های نوین؛

ج) نبود نیازشناسی مبلغ: یا بهتر بگوییم نیازشناسی در زمینه‌ی تبلیغ صورت نگرفته است.

چ) کم بودن و یا نبودن متون تبلیغ: یعنی متون آموزشی در زمینه‌ی تبلیغ کم است. از این رو بسیاری از مبلغین همان صحبتی را که به فرد 60 ساله ارایه می‌دهند برای جوانان و نوجوانان هم باز گو می‌کنند.

ح) نبود مخاطب‌شناسی: مخاطب‌شناسی به لحاظ قشر مخاطبین در تبلیغ صورت نگرفته است تا مبلغ براساس نیاز مخاطب مشخص سخن بگوید.

خ) حضور نداشتن مبلغین در عرصه‌ی تبلیغ و ترجیح دادن فراگیری علم به جای انجام تبلیغ؛

د) عدم حضور استوانه‌های فکری و اعتقادی حوزه در عرصه‌ی تبلیغ؛

ذ) نبود ابزار تبلیغ در دست مبلغ؛

ر) نبود شبکه‌ی مجازی برای تبلیغ.

علی‌رغم تمامی شعارها و تبلیغات امروزی، منبر هنوز نقش اصلی را دارد و هیچ چیز هم نتوانسته جایگزین آن شود؛ اگر چه مردم به خاطر مشغله‌های فراوان به دنبال رسانه‌های دیگر رفته‌اند و یا جمعیت‌ها و شیوه‌های دیگری در حال جایگزینی آن هستند ولی خود منبر و تبلیغ چهره به چهره هنوز حرف اصلی را می‌زند ولی مشکلاتی در شیوه‌ی تبلیغ وجود دارد که بر روی جذب مخاطب اثر منفی و معکوسی می‌گذارد.

از دیدگاه شما دلایل و مشکلات بیرونی تبلیغات شامل چه مواردی می‌باشد؟

این دسته از مشکلات به دو عامل عمده‌ی «جامعه» و «رسانه‌« مرتبط می‌شود و در یک دسته‌بندی کلی شامل:

الف) تبلیغ وسیع برضد قشر روحانیت؛

ب) وجود کتاب‌هایی که حتی باعث ایجاد فرقه‌ها و یا آسیب‌هایی در زمینه‌ی دین می‌شود.

ث) امروزه در جامعه، هیأت محوری یا شور محوری به جای شعور محوری گسترش یافته است. یعنی مردم به مداحان توجه بیش‌تری دارند تا مبلغین و زمینه‌ی غلو و گسترش آن از سوی هیأت‌ها و مداحان رواج پیدا می‌کند یا گروهی از مداحان خرافات زیاد و گوناگونی را وارد دین می‌کنند. این خرافه‌ها در مواردی به تغییر ایدئولوژی منجر می‌شود. به عنوان مثال بسیاری از مردم مقام حضرت ابوالفضل(علیه‌السلام) را بالاتر از امام ‌هادی(علیه‌السلام) می‌دانند.

ج) بیان نشدن متون دینی و تبلیغی در قالب هنری مانند: نثر؛

چ) مردم در زمینه‌ی دین بیش‌تر به سوی مبلغینی که حرف احساسی می‌زنند تمایل نشان می‌دهند و به مبلغین قوی گرایش پیدا نمی‌کنند.

خ) قسمتی که در بحث تبلیغ در حوزه‌ی اجتماع ایجاد خلل کرده، مساجد می‌باشند. یعنی مساجد به دلیل استفاده از مبلغین غیرمتخصص کارآیی خود را از دست داده در نتیجه مخاطبین به سختی به دور مبلغین آن جمع می‌شوند.

با توجه به مواردی که فرمودید، چه راهکارهایی برای رفع عوامل درونی و بیرونی وجود دارد؟

برای بر طرف کردن مشکلات درونی تبلیغ دینی راهکارهایی که به نظر می‌رسد، شامل:

1) ایجاد مرکز آموزش تخصصی تبلیغ در حوزه‌های علمیه و اجباری شدن گذراندن این دوره‌ها برای مبلغین و روحانیون که در کل این مراکز می‌توان چند هدف را دنبال کرد از جمله:
الف) آموزش مبلغ؛

ب) نیازسنجی مناطق تبلیغی و ارایه‌ی آن به مبلغ؛

ج) تهیه‌ی متون آموزشی برای مبلغ؛

د) شناسایی شبهات قبل از حضور مبلغ در منطقه و دادن پاسخ به مبلغ برای پاسخ‌گویی به آن شبهات؛

ه) آموزش تکنولوژی ذهن به مبلغین.

2ـ اعزام مبلغین متخصص برای تبلیغ

با توجه به سن، جنسیت و گرایش‌های مذهبی مبلغین؛

3 ـ حذف تعدد مراکز تبلیغی و حذف موازی کاری میان این مراکز؛

4ـ تدوین برنامه‌ی منظم جهت اعزام مبلغین میان مراکز تبلیغی؛

5ـ ایجاد یک سامانه‌ی ارتباطی: یعنی بعد از ارایه‌ی تبلیغ از سوی مبلغ، رابطه‌ی مردم آن منطقه با مبلغ که در آن جا حضور داشته، قطع نشود و ادامه پیدا کند. در این سامانه تعداد افراد مراجعه‌ کننده به مناطق مشخص شده باشد و موضوعات ارایه شده توسط مبلغ در این سامانه ثبت شود تا مبلغین جدید به ادامه‌ی راه مبلغ قبلی بپردازند و مباحث جدیدی ارایه دهند.

6ـ قرار دادن کارشناسان منطقه‌ای و بومی در مرکز مجازی برای پاسخ‌گویی به سؤالات مردم در زمینه‌ی دینی به صورت آنلاین در شبانه‌روز.

اما راهکارهایی که در زمینه‌‌ی عوامل بیرونی به نظر می‌رسد، عبارت است از:

1ـ گسترش ارتباط میان مبلغین و مردم با استفاده از مساجد؛

2- ایجاد یک مرکز برای تربیت و آموزش مداحان و کنترل رفتار آن‌ها و ارایه‌ی مجوز به مداحان، هم‌چنین حیطه‌بندی هیأت‌ها و مداحان مذهبی.(*)

*حجت الاسلام محرابی؛ رییس مؤسسه‌ی «ادیان و فرق» قم

گروه فرهنگی - اجتماعی برهان